Plantenbakken kiezen: maat, materiaal en water

Twee dingen aan een plantenbak bepalen hoe hij bevalt, en geen van beide staat op het prijskaartje. De inhoud bepaalt hoe vaak je water moet geven: hoe minder grond, hoe sneller hij droog is. En het materiaal, met de dikte van de wand, bepaalt of hij de winter doorkomt. Kleur en vorm kies je daarna. Begin dus met de vraag hoeveel liter grond je nodig hebt, en pas dan met de vraag hoe de bak eruitziet.

Begin bij de plant en de plek

Een bak is geen neutrale pot: hij is het hele leefgebied van de plant. Drie vragen bepalen de maat.

• Wat komt erin? Eenjarige planten en kruiden hebben weinig wortelruimte nodig en mogen in een kleine bak. Vaste planten blijven jaren staan en hebben volume nodig. Een struik of klein boompje heeft zowel volume als diepte nodig, en moet jaren mee.
• Hoeveel zon en wind? Een bak in de volle zon tegen een bakstenen muur droogt veel sneller uit dan dezelfde bak in de halfschaduw. Wind droogt ook; op een balkon of dakterras gaat het daardoor nog harder.
• Kom je er met water bij? Een bak op een hoek van het terras waar je met een gieter langs moet manoeuvreren, krijgt in de praktijk minder water dan een bak bij de kraan.

Beantwoord die drie eerst, want ze maken samen uit of een kleine bak werkbaar is of een bron van dode planten.

De inhoud: reken hem uit in plaats van hem te schatten

De inhoud van een ronde bak reken je uit met de straal in het kwadraat, maal de hoogte, maal pi. Dat klinkt omslachtig, maar het verklaart meteen waarom potten in de winkel zo kunnen tegenvallen.

Houd er bij die liters wel rekening mee dat niet alles potgrond wordt. Milieu Centraal adviseert een bak eerst voor ongeveer een derde te vullen met hydrokorrels of drainagekorrels en daarboven pas potgrond. Van die 50 liter blijft dan ruwweg 33 liter wortelruimte over.

Praktisch betekent dit: liever een paar grote bakken dan een rij kleine. Vijf kleine potten met samen evenveel liters vragen meer water, meer plekken om te gieten en meer aandacht dan één grote met hetzelfde volume, omdat een kleine pot verhoudingsgewijs veel meer buitenkant heeft waarlangs vocht verdampt.

Water geven: hoe vaak, wanneer en waarmee

Het bekende advies om liever één keer per week flink water te geven dan elke dag een beetje, geldt volgens Milieu Centraal voor planten in de volle grond; de organisatie noemt daarvoor ongeveer 20 liter per vierkante meter per week, wat neerkomt op twee gieters van 10 liter. Voor potten en bakken gaat dat ritme niet op: de grond daarin droogt sneller uit, zeker in de zon en op een winderig balkon, en dan is vaker water nodig.

Daarom is het ritme niet iets om op de kalender te zetten maar om te controleren. Steek je vinger in de grond, ook een stuk dieper dan het oppervlak: bovenop kan de grond droog aanvoelen terwijl het er een paar centimeter lager nog vochtig is, en andersom. Geef water bij voorkeur zo vroeg mogelijk in de ochtend, binnen een paar uur na zonsopkomst, of op een bewolkte dag. In de felle zon verdampt een groot deel voordat het bij de wortels is; ’s avonds gieten houdt de planten de hele nacht nat, wat slakken en schimmels zoals meeldauw in de hand werkt.

Twee dingen halen het werk omlaag. Gebruik regenwater als je het hebt; een regenton bespaart volgens Milieu Centraal jaarlijks honderden liters drinkwater. En bedek de grond in de bak met houtsnippers, boomschors of bodembedekkende planten, want onbedekte aarde droogt sneller uit. Let daarbij op dat cacaodoppen giftig zijn voor honden.

Een gat in de bodem is geen detail

Milieu Centraal adviseert potten en bakken te kiezen met een gat of een systeem waardoor overtollig water kan weglopen. Dat is de meest gemaakte fout met sierpotten: een mooie bak zonder gat wordt bij elke regenbui een emmer, en de wortels staan daarna in het water.

Werk daarom met een van deze oplossingen. Zet de plant in een gewone kweekpot binnen de sierbak, zodat je de sierbak kunt legen. Of boor zelf een gat, als het materiaal dat toelaat. Zet de bak op pootjes of klosjes, zodat het water er werkelijk uit kan en de onderkant kan drogen. Gebruik een schotel alleen op een plek waar je hem na een bui leeggooit; een schotel die permanent vol staat, is hetzelfde probleem in het klein.

Materiaal en winter

De winterschade aan potten komt bijna altijd van hetzelfde mechanisme: water trekt in een poreus materiaal of blijft in de bak staan, zet uit als het bevriest, en drukt de wand van binnenuit kapot. Daarmee is het geen eigenschap van het materiaal alleen, maar van materiaal plus situatie.

Een dikkere wand helpt tegen zowel hitte als vorst, omdat hij de temperatuurschommeling dempt. Dat is ook waarom een grote bak de winter beter doorstaat dan een kleine met hetzelfde materiaal: meer grond betekent dat de kluit niet in één nacht doorvriest. Let op dat ‘vorstbestendig’ van de ene fabrikant iets anders kan betekenen dan van de andere; vraag waarop de claim berust en of hij geldt voor een gevulde bak die buiten blijft staan.

Wat je in elk geval zelf kunt doen voordat het vriest: zorg dat er geen water in de bak blijft staan, zet hem op pootjes vrij van de grond, haal hem van een plek waar sneeuw of dakwater op valt, en wikkel zo nodig de bak in isolerend materiaal in plaats van alleen de plant. Een bak die leeg de winter in gaat, zet je ondersteboven of binnen.

Potgrond en bijvullen

Milieu Centraal adviseert potgrond zonder veen te gebruiken, bijvoorbeeld op basis van kokos, en zonder kunstmest. De reden is dat veel potgrond grotendeels uit veen bestaat; het afgraven daarvan beschadigt het landschap en zorgt voor uitstoot van CO2. Op het keurmerk van de zak kun je zien welke eisen aan het veengehalte zijn gesteld.

Potgrond zakt in en raakt uitgeput. Bij vaste planten en struiken is het praktisch om jaarlijks de bovenste laag te vervangen en de kluit elke paar jaar uit de bak te halen om de grond te verversen. Dat is tegelijk het moment om te zien of de wortels de hele pot hebben gevuld; als dat zo is, is de bak te klein geworden.

Gewicht: op het terras, en op een balkon

Een gevulde bak is zwaarder dan je denkt, en na regen zwaarder dan daarvoor. Milieu Centraal noemt als voorbeelden ongeveer 1,2 kilo voor een kleine pot van rond 10 centimeter, ongeveer 12 kilo voor een middelgrote pot van 20 tot 30 centimeter, en ongeveer 62 kilo voor een grote pot van 40 tot 50 centimeter. Op een gewoon terras maakt dat vooral uit voor de vraag of je hem ooit nog kunt verplaatsen: bepaal de plek dus voordat je hem vult.

Op een balkon, dakterras of houten vlonder is gewicht een andere vraag. Milieu Centraal schrijft dat bij gebouwen uit 1992 of later een balkon maximaal 250 kilo per vierkante meter mag dragen, en adviseert bij oudere gebouwen — of als je zeker wilt zijn — dit na te vragen bij je verhuurder, de vereniging van eigenaars of een constructeur. Verdeel het gewicht bovendien over het hele vlak in plaats van alles in één hoek te zetten. Wat je daarvoor opvraagt en wat er verder bij een balkon speelt, staat in balkon of dakterras inrichten binnen het gewicht.

Hoeveel bakken, en waar

Een bak is in een tuin zelden het doel; hij lost iets op. Daarom helpt het om vooraf te weten waarvoor je hem inzet.

In de volle grond heb je deze beperkingen niet: een strook van een halve meter langs een schutting kan meer dragen dan een rij bakken van dezelfde oppervlakte en hoeft nauwelijks water. Kun je kiezen, kies dan de grond. Hoe je zo’n strook opbouwt, staat in een border aanleggen in een smalle strook. Op een terras gaat het ook om waar de bakken de looproute niet in de weg staan; dat zit in je terras inrichten met ruimte om te zitten en te lopen. In een voortuin spelen daarnaast zichtbaarheid en verplaatsbaarheid mee, zie een kleine voortuin die er het hele jaar uitziet.

• Bepaald wat erin komt: eenjarig, vaste plant of struik, en hoeveel wortelruimte dat vraagt.
• De inhoud in liters opgezocht of uitgerekend, en een derde afgetrokken voor de drainagelaag.
• Gecontroleerd dat er een gat of afvoersysteem in de bodem zit.
• Gevraagd of de bak vorstbestendig is, en waarop die uitspraak berust.
• De plek bepaald voordat je vult, want daarna is hij zwaar.
• Bij balkon, dakterras of vlonder: het toelaatbare gewicht nagevraagd bij verhuurder, VvE of constructeur.
• Geregeld hoe en wanneer je water geeft, en waarmee je de grond afdekt.
• Potgrond zonder veen gekozen.