Trap en trapleuning: wat je mag veranderen

Aan een binnentrap kun je drie heel verschillende dingen doen, en ze vragen alle drie iets anders van je. Je kunt hem afwerken: verven, bekleden, de spindel een kleur geven. Je kunt onderdelen vervangen die met veiligheid te maken hebben: de leuning, de afscheiding langs een open zijkant, het hek bij het trapgat. En je kunt aan de trap zelf sleutelen: treden verwijderen, de trap verplaatsen, een nieuwe trap naar de zolder maken. Hoe verder je in dat rijtje komt, hoe meer er vastligt en hoe eerder je iemand nodig hebt die het beoordeelt.

Drie soorten ingrepen, drie verschillende grenzen

Die indeling is geen formaliteit. Over de trap loopt de vluchtroute uit je slaapkamers, en het Bbl behandelt hem ook zo: de eisen hieronder gelden voor een trap waarover een vluchtroute voert. De eerste rij mag je grotendeels zelf invullen, de tweede heeft meetbare grenzen en de derde raakt de draagstructuur van je huis.

Wat de regels van een bestaande trap vragen

Het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) stelt aparte eisen aan bestaande bouw en aan nieuwbouw. Voor jouw bestaande trap gelden de eisen voor bestaande bouw als ondergrens. Het informatieblad van het Informatiepunt Leefomgeving over het Bbl en woningen zet ze op een rij; dit zijn de bepalingen die bij een gewone eengezinswoning spelen.

• Vaste trap. Een hoogteverschil van meer dan 22 cm tussen vloeren waarover een vluchtroute voert, moet worden overbrugd door een vaste trap of hellingbaan (artikelen 3.18 tot en met 3.22 Bbl).
• Afmetingen. Voor een trap waarover een vluchtroute voert geldt bij bestaande bouw: minimaal 70 cm breed, minimaal 1,9 m vrije hoogte boven de trap, minimaal 13 cm aantrede ter plaatse van de klimlijn, hoogstens 22 cm optrede, en minimaal 20 cm tussen de klimlijn en de zijkant van de trap.
• Leuning. Overbrugt de trap meer dan 1,5 m hoogte en is de helling steiler dan 2:3, dan moet er minstens één leuning zijn. De bovenkant daarvan ligt tussen 60 cm en 1 m boven de treden.
• Afscheiding. Aan de rand van een vloer, trap of hellingbaan die 1,5 m hoger ligt dan de aansluitende vloer, is een afscheiding vereist (artikelen 3.14 tot en met 3.17 Bbl). Een vloerafscheiding is minimaal 90 cm hoog, een trapafscheiding minimaal 60 cm. Er mag geen bol met een diameter van meer dan 20 cm door een opening passen, en de ruimte tussen vloer en hekwerk mag horizontaal gemeten niet groter zijn dan 10 cm.

Twee dingen zijn daarbij van belang. Voor nieuwbouw liggen de grenzen strenger: een leuning is daar al verplicht vanaf 1 m hoogteverschil, een trapafscheiding vanaf 1 m, en door een opening mag geen bol van meer dan 10 cm. En bij een verbouwing geldt in beginsel het rechtens verkregen niveau: de kwaliteit mag na de verbouwing niet slechter zijn dan ervoor, met de eisen voor bestaande bouw als bodem. Je mag een bestaande leuning dus niet vervangen door iets wat minder doet.

Meet je eigen trap voordat je iets verandert. Een optrede van 22 cm bij een aantrede van 13 cm is precies de steilste trap die bij bestaande bouw nog is toegestaan: hoger mag de stap niet en smaller mag de trede niet. Kom je daar in de buurt uit, dan is dat het vertrekpunt voor elke verandering. Bekleding die de treden dikker maakt, verandert die verhouding; daar komen we zo op terug.

De trap verven: vooral een kwestie van wachttijd

Verven is de goedkoopste verandering en de meest onderschatte, omdat je de trap tijdens het drogen niet of nauwelijks kunt gebruiken. Dat is bij een trap geen detail: het is de enige verbinding met de verdieping.

Kijk daarom op het technische blad van de lak die je kiest, en zoek niet naar ‘stofdroog’ maar naar het moment waarop de trap belastbaar is. Op het kenmerkenblad van Glitsa Trappenlak, een kleurloze lak voor binnentrappen op basis van polyurethaandispersie, staan bijvoorbeeld deze tijden: bij 20 °C is de lak na 1 uur stofdroog, na 4 uur overschilderbaar, na 16 uur beperkt belastbaar en pas na 4 dagen volledig doorgehard. Bij 10 °C worden die tijden langer: 2 uur, 8 uur, 32 uur en 7 dagen. Dat blad dateert van 02-2013; controleer of er een nieuwere versie is en gebruik altijd het blad van het product dat je werkelijk koopt.

Daaruit volgt een praktische werkwijze. Lak de treden om en om, zodat je de trap tussendoor kunt blijven gebruiken door steeds een trede over te slaan. Begin boven en werk naar beneden. En plan het niet in een koude, vochtige hal in november, want lage temperatuur en hoge luchtvochtigheid vertragen het doordrogen.

Twee dingen om vooraf te beslissen:

• Grip. Loop de trap na het lakken een keer op sokken op en af: een gelakt oppervlak voelt gladder dan onbehandeld hout. Antislipstrips, een loper of een lak met een antislipcomponent zijn de manieren om daar iets aan te doen; een extra laag gewone lak is dat niet.
• Slijtage. Hetzelfde kenmerkenblad meldt dat de slijtvastheid toeneemt naarmate er meer lagen worden aangebracht, en dat de maximale slijtvastheid pas ontstaat bij de voorgeschreven laagdikte. Een enkele laag over de bestaande lak is dus zichtbaar een compromis.

De trap bekleden: vergelijk op grip, geluid en dikte

Bekleden lost andere dingen op dan verven. De vier gangbare keuzes, op dezelfde punten bekeken:

De dikte is bij elke vorm van bekleden het punt dat het vaakst wordt vergeten. Leg je op elke trede dezelfde dikte, dan blijven de optredes onderling gelijk, maar de onderste en de bovenste stap veranderen wel: onderaan wordt de eerste stap hoger, bovenaan wordt de laatste stap lager. Juist die twee treden zijn de plekken waar mensen struikelen, omdat je ze op gevoel neemt. Meet dus voor en na, en kijk ook of de vrije hoogte boven de trap niet onder de 1,9 m uit bestaande bouw zakt op het punt waar het plafond het laagst is.

Woon je boven of onder iemand, dan is geluid een zwaarder criterium dan smaak. Wat inrichting wel en niet kan doen tegen contactgeluid, staat in een gehorig huis: wat kun je met je inrichting doen.

De leuning: wat je zelf kunt beoordelen

De leuning is het onderdeel waar cosmetiek en veiligheid elkaar raken. Een dunne, strakke buis oogt rustiger dan een dikke houten rondstaaf, maar als je hand er niet omheen sluit, pak je hem in een struikeling niet vast. Loop deze punten na:

• Zit de bovenkant tussen 60 cm en 1 m boven de treden, gemeten loodrecht boven de voorkant van de trede?
• Kun je de leuning met één hand omvatten, ook met handschoenen aan of met natte handen?
• Loopt hij door tot aan de onderste en bovenste trede, of houdt hij halverwege op?
• Zitten de dragers zo ver van de wand dat je vingers er langs kunnen zonder te schuren?
• Zit hij vast in de dragende laag van de wand, niet alleen in het stucwerk of in een voorzetwand?

Een leuning aan beide zijden is in het Bbl voor woningen niet voorgeschreven; die verplichting geldt bij nieuwbouw alleen voor bepaalde andere gebruiksfuncties, zoals winkels en zorggebouwen. Dat betekent niet dat een tweede leuning zinloos is. In een huis waar iemand slecht ter been is, of waar kinderen de trap met twee handen nemen, is een tweede leuning een van de weinige ingrepen die direct helpt en weinig kost.

Open treden, kinderen en het trapgat

Een trap zonder stootborden laat licht door en oogt lichter. Hij geeft ook een opening tussen de treden waar kleine voeten en benen doorheen kunnen, en een doorkijk die sommige mensen onprettig vinden. Stootborden toevoegen aan een open trap is meestal mogelijk, maar het verandert de aantrede als je ze aan de voorkant plaatst; laat dat narekenen tegen de maten hierboven.

Bij het trapgat en langs de open zijkant gelden de afscheidingsregels uit de vorige paragraaf. Let daarbij ook op de vorm. Bij nieuwbouw is een hekwerk met horizontale spijlen niet toegestaan als balkonhekwerk. Binnenshuis geldt die regel niet, maar de afweging is dezelfde: horizontale latten geven een klein kind houvast om te klimmen en verticale niet.

Het Bbl gaat niet over de inrichting van je woning. Een los traphekje, een kast onder de trap of een plant op de overloop vallen daar dus buiten; dat is jouw afweging. Reken er wel op dat alles wat je onder of naast een raam of een hek zet, door een klein kind als opstapje gebruikt kan worden.

Licht op de trap en in het trapgat

Op een trap wil je één ding zien: de rand van de volgende trede. Dat lukt het best als het licht van boven en een beetje van opzij komt, zodat elke trede een schaduwlijn krijgt. Een lamp onderaan de trap doet het omgekeerde: je loopt in je eigen schaduw naar boven.

• Een armatuur hoog in het trapgat verlicht beide verdiepingen tegelijk, maar bedenk hoe je er ooit bij komt om een lamp te vervangen.
• Schakelaars boven en beneden voor hetzelfde punt schelen dat je in het donker begint.
• Een laag, zwak lichtpunt op de overloop werkt ’s nachts beter dan het grote licht.
• Vermijd een lamp die recht in het gezicht schijnt van wie naar beneden loopt; dan zie je de treden juist niet.

Kleur van trap en hal: één beslissing, niet twee

De trap staat meestal in de hal, en de hal heeft meestal geen daglicht. Een donkere trap in een lichte hal trekt de aandacht naar de treden; een trap in dezelfde kleur als de wand laat de hal rustiger ogen maar maakt de treden minder zichtbaar. Beoordeel een kleurstaal daarom op de trap zelf, bij het kunstlicht dat er ’s avonds brandt. Hoe je kleur en afwerking in een hal zonder raam beoordeelt, staat in kleur en wandafwerking in een hal zonder daglicht, en hoe de trap in de rest van de halindeling past in je hal inrichten: eerst de doorloop, dan de rest.

Een trap bijmaken naar de zolder

Wil je van de zolder een kamer maken, dan verandert de trap van een gemak in een eis. Het informatieblad van het Informatiepunt Leefomgeving stelt het zo: wordt de zolder als verblijfsruimte aangemerkt, dan is een vaste trap naar de zolder verplicht, en die trap moet aan de afmetingseisen voldoen. Is de zolder alleen een bergzolder, een ruimte die niet voor personen is bestemd, dan is een vaste trap niet verplicht; een uitschuifbare vlizotrap mag dan.

Dat is vaak de duurste consequentie van een zolderplan, omdat een vaste trap ruimte kost op de verdieping eronder en een groter trapgat vraagt. Wat er verder bij komt kijken, staat in een zolder inrichten: wat kan hier wel en niet.

Wat je verzamelt voordat je iemand belt

• De gemeten aantrede, optrede, breedte en vrije hoogte van je huidige trap, en het totale hoogteverschil dat hij overbrugt.
• De hoogte van de bestaande leuning boven de treden, en waaraan hij bevestigd is.
• Foto’s van de aansluiting boven en onder, van het trapgat en van de open zijkant.
• Het bouwjaar van de woning en, als je ze hebt, de bouwtekeningen; daarop staat ook welke functie de zolder heeft.
• Bij huur of een appartement: wat je huurcontract of het VvE-reglement zegt over wijzigingen aan de trap en over harde vloerafwerking.
• Bij een monument of een beschermd stads- of dorpsgezicht: neem contact op met de gemeente voordat je iets vervangt. Daar gelden aanvullende regels.

Met die gegevens kan een trappenmaker, timmerman of constructeur beoordelen wat mogelijk is. Laat je bij alles wat treden, trapgat of draagconstructie raakt vooraf vertellen wie de beoordeling doet en waartegen hij toetst; bij een verbouwing is dat het rechtens verkregen niveau met bestaande bouw als ondergrens.