Een toegankelijke badkamer plannen voor later

Een toegankelijke badkamer is geen standaardontwerp met vaste maten. Wat nodig is, hangt af van hoe de persoon beweegt die de badkamer gebruikt: iemand die af en toe wankel staat, iemand die zittend wil douchen, iemand met een rollator of rolstoel, of iemand die hulp krijgt van een mantelzorger. Begin dus bij die persoon, niet bij een catalogus met seniorenbadkamers. Dit artikel helpt je de keuzes te ordenen en de juiste mensen erbij te halen. Het is geen medisch advies en geen beoordeling van een vergoeding.

Begin bij wie de badkamer gebruikt

Dezelfde badkamer kan voor de ene bewoner goed werken en voor de andere niet. Een paar situaties laten zien hoe verschillend de vragen zijn:

Maten voor draairuimte, deurbreedte of de hoogte van steunen hangen af van de persoon en het hulpmiddel. Er bestaan buitenlandse normen met precieze getallen, zoals de Amerikaanse toegankelijkheidsnorm in de NKBA-planningsrichtlijnen, maar die zijn voor Nederlandse woningen geen voorschrift en vervangen geen beoordeling van iemands situatie. Laat die maten bepalen door iemand die de bewoner zelf ziet bewegen, zoals een ergotherapeut.

Wat je zelf wél kunt doen, is meten in plaats van gokken. Niet om een norm te halen, maar om een gesprek met cijfers te kunnen voeren:

• De vrije doorgang van de badkamerdeur: open de deur helemaal en meet van de deurpost tot het deurblad, niet de breedte van het kozijn.
• De hoogte van een drempel, en of er een hoogteverschil in de vloer zit.
• De breedte van het hulpmiddel dat gebruikt wordt: rollator, rolstoel of looprek, met de handgrepen mee.
• De vrije vloer tussen de wanden, los van wat er nu staat. Teken erin wat eruit zou kunnen.
• De zithoogte van het toilet nu, en de hoogte waarop de bewoner makkelijk opstaat van een stoel.

Met een rol tape op de vloer kun je ook nabootsen: plak de omtrek van een douchezitje of een rollator af en laat de bewoner de route lopen of rijden. Dat wijst botsingen aan voordat er iets gesloopt is.

Wat je bij een verbouwing nu al kunt voorbereiden

Ga je de badkamer toch verbouwen, dan zijn er dingen die nu weinig extra werk zijn en later veel. De NKBA-richtlijn adviseert bijvoorbeeld de wanden rond douche, bad en toilet bij de bouw te versterken, zodat je later steunen kunt plaatsen waar ze nodig blijken. Zo hoef je nu nog niet te weten waar die steunen precies komen.

• Een douche zonder opstap. Een vlakke instap is bij een verbouwing te maken, achteraf vaak niet. De verschillen tussen een cabine en een inloopdouche, en wat een vlakke douchevloer vraagt, staan in het artikel over een inloopdouche of douchecabine kiezen.
• Versterkte wanden. Laat noteren of fotograferen waar de versterkingen zitten.
• Een vloer met grip als hij nat is. VeiligheidNL noemt stroeve vloeren, ook in de badkamer, als een van de punten om vallen te voorkomen. Hoe je een badkamervloer op grip en onderhoud kiest, lees je in het artikel over een badkamervloer kiezen.
• Een deur die van buitenaf open kan. VeiligheidNL raadt aan de badkamerdeur niet op slot te doen en ervoor te zorgen dat hij van buitenaf te openen is, zodat iemand kan helpen na een val.
• Licht voor ’s nachts. VeiligheidNL noemt lampen met een bewegings- of lichtsensor voor nachtelijk toiletbezoek.
• Een kraan die niet te heet kan worden. Vraag de installateur welke mogelijkheden er in jouw situatie zijn om verbranding met heet water te voorkomen, en wat dat betekent voor de rest van de warmwaterinstallatie.

Bad, douche en toilet

Bad. In en uit een bad stappen is voor veel mensen het lastigste moment in de badkamer. VeiligheidNL noemt twee oplossingen: steunen die je op de badrand plaatst, of het bad vervangen door een inloopdouche. Wil je het bad houden, kijk dan naar de hoogte van de rand en de vrije ruimte ernaast; daarover gaat het artikel over een bad kiezen.

Douche. VeiligheidNL raadt een douchezitje aan om op te zitten bij het afdrogen. Er zijn losse zitjes en zitjes die aan de muur vastzitten. Een wandzitje vraagt een wand die het draagt; een los zitje kan verschuiven en neemt vloer in.

Toilet. VeiligheidNL noemt een handgreep bij het toilet om op te staan, en waarschuwt om nooit het fonteintje als steun te gebruiken. Een hogere toiletpot of een toiletverhoger op het bestaande toilet maakt opstaan makkelijker. Thuisarts.nl noemt extra handgrepen in de badkamer en bij de wc en antislipmatten in de badkamer.

Wastafel en spiegel. Wie zittend gebruikmaakt van de wastafel, heeft een spiegel nodig die lager begint. Hoe je die hoogte voor verschillende gebruikers bepaalt, staat in het artikel over de hoogte van een badkamerspiegel. Ruimte onder de wastafel voor de knieën betekent dat er geen kast onder kan.

Dat laatste is geen detail, want die kast is in veel badkamers de enige opbergruimte. Verdwijnt hij, dan moet wat erin lag ergens anders heen, en wel op een hoogte die bereikbaar is: niet op de bovenste plank van een hoge kast en niet achter een deur die je alleen staand opent. Praktisch betekent dat een smalle kast naast de wastafel met lades op heuphoogte, open schappen op reikhoogte, of een rolkast die je naar je toe trekt. Bedenk dat vóór de verbouwing, niet erna.

Licht. Minder goed zien en minder stabiel staan gaan vaak samen, en licht is de goedkoopste aanpassing van allemaal. Zorg dat er licht is op de drie plekken waar iets gebeurt: bij de spiegel op gezichtshoogte, in of bij de douche, en als algemeen licht dat je bij binnenkomen aandoet zonder te zoeken. Welke plekken licht nodig hebben en wat per plek werkt, staat in het artikel over badkamerverlichting. VeiligheidNL noemt daarnaast lampen met een bewegings- of lichtsensor voor nachtelijk toiletbezoek.

Hoe al dit sanitair in een kleine badkamer naast elkaar past, met vrije ruimte en de deur, staat in het artikel over een kleine badkamer inrichten.

Wat je nu al kunt doen zonder te verbouwen

Niet elke verbetering vraagt een aannemer. Deze dingen zijn los te plaatsen of weer te verwijderen, wat ze ook geschikt maakt voor een huurwoning of voor een situatie die tijdelijk is:

• Een los douchezitje of een krukje dat tegen water kan.
• Een antislipmat in bad of douche, zoals Thuisarts.nl noemt, en een badmat die niet verschuift.
• Een toiletverhoger op de bestaande pot.
• Een handdouche in een lagere houder, zodat je zittend kunt douchen.
• De badkamerdeur niet op slot doen, en controleren dat hij van buitenaf te openen is.
• Een telefoon of alarmknop binnen bereik van de plek waar iemand zit.
• Spullen die dagelijks nodig zijn verplaatsen naar een hoogte tussen heup en schouder.

De grens van deze lijst: een steun of beugel waar iemand zijn gewicht aan hangt hoort hier niet bij. Die moet vast in een wand die het draagt, en of jouw wand dat kan, is geen inschatting maar een beoordeling. Plak een beugel dus niet met lijm of zuignappen op als iemand erop gaat leunen. VeiligheidNL waarschuwt om ook nooit het fonteintje als steun te gebruiken.

Wie kijkt mee en wie betaalt

Ergotherapeut. Een ergotherapeut kijkt hoe iemand zich in huis beweegt en adviseert over aanpassingen en hulpmiddelen. Volgens Zorginstituut Nederland vergoedt het basispakket maximaal 10 behandeluren ergotherapie per kalenderjaar. Een verwijzing is niet nodig, tenzij je polis dat vraagt, en de kosten vallen onder het eigen risico. Wat je precies vergoed krijgt, hangt af van je zorgverzekering.

Gemeente (Wmo). Via de Wet maatschappelijke ondersteuning kan een gemeente een woningaanpassing vergoeden. Je meldt je bij het Wmo-loket of het sociaal wijkteam. Volgens Regelhulp van het ministerie van VWS moet je kleinere aanpassingen meestal zelf regelen en betalen, en kunnen gemeenten een eigen bijdrage vragen. De Rijksoverheid schrijft dat sommige gemeenten in plaats van een aanpassing een verhuisvergoeding geven, bijvoorbeeld als een aanpassing erg duur is. Wie een Wlz-indicatie heeft en thuis zorg krijgt, kan voor een aanpassing ook bij de gemeente terecht.

Huurwoning. Voor renovatie, zoals een aanpassing van de badkamer, heb je volgens de Rijksoverheid altijd toestemming van de verhuurder nodig. Voor een aanpassing zonder Wmo-vergoeding vraag je die toestemming schriftelijk. Regelhulp adviseert huurders ook de woningcorporatie om hulp te vragen. Past de verhuurder de woning aan voor een bewoner met een beperking, dan kan de huur volgens de Rijksoverheid omhooggaan; je kunt daarover binnen drie maanden na de aanpassing naar de Huurcommissie.

Verzamel dit voordat je advies vraagt

• Wie gebruikt de badkamer, en wat gaat nu moeilijk: in- en uitstappen, lang staan, opstaan van het toilet, ’s nachts?
• Welke hulpmiddelen worden gebruikt, nu of verwacht, met hun afmetingen.
• Of iemand hulp krijgt bij het wassen, en van wie.
• Een plattegrond van de badkamer met deur, drempel, afvoeren en raam.
• Waar de wanden van gemaakt zijn.
• Of je huurt of koopt, en wie de verhuurder is.
• Wat je zorgverzekering vergoedt voor ergotherapie.

Met die gegevens kan een ergotherapeut, de gemeente of een aannemer gericht meedenken. Vul wat je niet weet niet zelf in met maten van internet; laat het meten door iemand die de situatie ziet.