Je achtertuin indelen in zones die je echt gebruikt

Een tuin indelen gaat niet over een stijl maar over een verdeling. Je hebt een vast aantal vierkante meters en daar moeten een paar dingen in: zitten, lopen, iets opbergen en groen. Wie begint met de maat van het terras, komt er meestal achter dat de container, de fietsen en de borders daarna geen plek meer hebben. Dus: eerst opschrijven wat er moet gebeuren, dan vastleggen wat er al staat en niet meekan, dan de zon per dagdeel intekenen, en pas daarna de zones verdelen.

Begin bij wat er in de tuin moet gebeuren

Schrijf op wat je in een gewone week en in een gewoon jaar in de tuin doet, inclusief het onaantrekkelijke deel. Bijvoorbeeld: met vier mensen eten, met zes mensen eten als er bezoek is, de was buiten hangen, twee fietsen kwijt, drie containers, een plek voor gereedschap en kussens, en een hoek waar een kind kan spelen of waar de hond ligt.

Zet daar twee dingen bij. Hoe vaak doe je het? Een barbecue drie keer per jaar vraagt geen vaste kookplek. En kan het ergens anders? Fietsen in de voortuin of de gang halen een flinke hap uit de achtertuin weg. Zo krijg je een lijst die je later kunt gebruiken om iets te laten vallen, want dat moment komt.

Noteer ook wie de tuin onderhoudt en hoeveel tijd die persoon er in wil stoppen. Dat getal bepaalt later de verhouding tussen gazon, border en bestrating meer dan de smaak.

Leg vast wat er al staat en niet meekan

Teken de tuin op schaal op ruitjespapier, bijvoorbeeld één hokje per tien centimeter, en meet zelf na. Een tekening van de makelaar klopt vaak niet tot op de decimeter. Zet er in elk geval op:

• de erfgrenzen, de gevel, de deuren en de ramen, met de kant waar de tuindeur opendraait;
• bestaande bebouwing: schuur, aanbouw, overkapping;
• de buitenkraan, het putdeksel, de regenpijpen en de plek waar het water van het dak nu uitkomt;
• bomen die blijven, met de omvang van de kruin en niet alleen de stam;
• hoogteverschillen, ook kleine: een tuin die van het huis af loopt werkt anders dan een tuin die ernaartoe loopt;
• bestaande bestrating die je zou kunnen laten liggen.

Houd bij die laatste twee de volgorde aan die je geld en werk scheelt: eerst kijken of iets op een andere plek wel werkt, dan of het weg kan, en pas daarna of het vervangen moet worden. Een terras dat scheef ligt kan vaak met dezelfde tegels opnieuw gelegd worden. Een schuur die op de verkeerde plek staat maar nog goed is, is een reden om de rest van de indeling eromheen te maken en niet om hem af te breken.

Blijft er na een flinke bui water staan, zoek dat dan eerst uit. Een nieuwe indeling over een natte plek heen levert dezelfde natte plek op; zo kijk je waar het water in je tuin blijft staan.

Teken de zon in per dagdeel

De zon is het enige in je tuin dat je niet kunt verplaatsen, en hij bepaalt waar je wilt zitten en wat er kan groeien. Eén keer rondkijken is niet genoeg: de stand van de zon verschuift door het jaar, en de schaduw van het huis, de schutting en de buurbomen schuift mee.

1. Kies een zonnige dag en kijk op vier momenten: ’s ochtends, rond het middaguur, rond vier uur en rond het avondeten. Arceer op je tekening per moment welk deel in de zon ligt.
2. Doe dat liefst in de periode waarin je het meest buiten bent. In april staat de zon lager dan in juli, dus een plek die in de zomer zonnig is, kan in het voorjaar nog in de schaduw van de schutting liggen.
3. Markeer apart welk deel vrijwel altijd schaduw heeft. Dat is geen restruimte: het is de plek voor schaduwplanten, de container, de kliko-berging, de regenton of de fietsen.

Kijk daarbij ook naar de wind. In een rijtjestuin tussen twee schuttingen staat de lucht vaak stil, in een hoektuin of bij een doorgang trekt het. Een zitplek in de trek voelt kouder dan het weerbericht belooft, en jonge planten drogen daar sneller uit.

Verdeel de tuin in zitten, lopen, opbergen en groen

Deze vier zones sluiten elkaar niet uit. Een pad kan door een border lopen, een zitbank kan tegen de bergkast staan, een gazon is zowel groen als speelruimte. Gebruik ze dus als controle, niet als vakjes: heeft elk van de vier genoeg plek gekregen, en gaat er niets twee keer in dezelfde meters?

Zitten

Begin met de plek, niet met de maat. De eettafel wil dicht bij de keukendeur staan, omdat de route met volle handen bepaalt hoe vaak je buiten eet. Een tweede, kleinere zitplek mag verder weg, in de zon of juist in de schaduw van een boom. Twee plekken van bescheiden maat werken in veel tuinen beter dan één groot leeg vlak.

Houd bij de maat drie dingen apart: de maat van de tafel zelf, de ruimte die een stoel nodig heeft als iemand opstaat, en de strook die daarnaast vrij moet blijven voor de doorloop. Alleen de eerste zie je als je de omtrek van een tafel op de tegels aftekent. De uitwerking per situatie staat in je terras inrichten met ruimte om te zitten en te lopen.

Lopen

Er zijn routes die er altijd zijn, of je ze intekent of niet: van de tuindeur naar de schuur, naar de container, naar de kraan en naar de poort. Teken die eerst als lijnen en houd ze vrij. Een route die om de eettafel heen moet, gaat op den duur dwars over het gazon en dan heb je daar een kale strook.

Wat het pad moet kunnen, bepaalt hoe breed en hoe stevig het wordt: een kruiwagen of volle container vraagt iets anders dan een stapsteen naar de regenton. Dat zit in een tuinpad kiezen op route, materiaal en onderhoud.

Opbergen

Dit is het onderdeel dat in de meeste tuinplannen te laat komt, en het is tegelijk het onderdeel dat je niet kunt weglaten. Containers, fietsen, gereedschap, kussens, een parasolvoet, zakken potgrond: ze nemen allemaal plek in beslag en ze staan allemaal in de weg als ze geen plek hebben. Reserveer die vierkante meters voordat je het terras op maat maakt, en zet ze liefst op de schaduwkant of naast de poort.

Wat er precies in moet en hoe je erbij komt, bepaalt de maat van de berging; dat werkt anders dan je zou denken en staat in een tuinhuis kiezen op gebruik en onderhoud.

Groen

Groen is geen opvulling van wat overblijft. Besluit vooraf hoeveel grond onbestraat blijft en waar, want die beslissing kun je later niet zonder breekwerk terugdraaien. Een border van een halve meter diep langs een schutting kan weinig anders dan een rij planten op één lijn; vanaf ongeveer een meter kun je in lagen werken. Wat diepte en zon betekenen voor de plantkeuze staat in een border aanleggen in een smalle strook.

Hoeveel steen en hoeveel grond?

Deze verhouding is niet alleen een smaakkwestie. Milieu Centraal adviseert om niet meer dan ongeveer 15 vierkante meter van je tuin te bedekken met verharding of halfverharding, en in een tuin die groter is minstens 80 procent groen te houden. Op diezelfde pagina staat in een infographic een andere grens: bestraat maximaal 40 procent van je tuin. Milieu Centraal spreekt zichzelf hier dus tegen; lees beide als advies en niet als regel. Dat is een advies van een voorlichtingsorganisatie, geen regel; je gemeente kan eigen eisen stellen, bijvoorbeeld in een hemelwaterverordening. Voor de meeste rijtjestuinen is dat advies ook flink strenger dan wat er nu ligt.

De redenen erachter kun je in je eigen tuin nalopen. Tegels houden warmte vast, waardoor het op hete dagen in de tuin verder oploopt. Water loopt over tegels slechter weg, wat groene aanslag en plasvorming geeft, en waterdoorlatende oppervlakken ontlasten het riool bij een hoosbui. Milieu Centraal wijst er bovendien op dat een tegeltuin niet onderhoudsarm is: groene aanslag en onkruid tussen de voegen leveren ook werk op.

Wil je weinig werk zonder alles te bestraten, dan is dat een eigen afweging met eigen keuzes; die staat in een onderhoudsarme tuin zonder alles te bestraten.

Een voorbeeldindeling met zichtbare aannames

Dit is een bedachte tuin, geen bestaande. De aannames: een achtertuin van 6 meter breed en 12 meter diep achter een rijtjeshuis, tuindeur links in de achtergevel, een bestaande schuur van 2 bij 3 meter rechtsachter, de tuin op het zuidwesten, dus zon achterin vanaf het begin van de middag. Twee bewoners, af en toe zes aan tafel, twee fietsen en drie containers.

Wat hier bewust niet in zit: een buitenkeuken, een vijver en een trampoline. Die passen er alleen in door de border, het gazon of de tweede zitplek te laten vallen. Het nadeel van deze indeling is de smalle doorloop langs één kant: twee mensen kunnen daar niet naast elkaar lopen, en de containers staan in het zicht vanaf de eetplek als je er niets voor zet. Reken dus niet met deze maten, maar met deze manier van verdelen. Is jouw tuin kleiner, dan wordt elke zone een echte afweging tegen de andere; wat dat kost aan vierkante meters staat in een kleine tuin: waar je ruimte wint en waar niet.

In welke volgorde je het uitvoert

Een tuin hoeft niet in één keer. De volgorde die het minste dubbel werk oplevert, loopt van onder naar boven.

1. Grondwerk en water. Afschot, drainage en de plek van de afvoer eerst. Dit is het enige deel dat je later alleen met breekwerk kunt herstellen.
2. Leidingen en lege buizen. Ga je ooit verlichting, een kraan of een stroompunt achter in de tuin willen, leg dan nu een lege mantelbuis. Een buis kost weinig; een pad openbreken kost veel.
3. Bestrating en paden. Daarna liggen de vaste lijnen vast.
4. Grond verbeteren en planten. Milieu Centraal noemt voor een plantvak minstens 30 centimeter doorwortelbare grond; is de zandlaag onder de oude tegels dikker dan 10 centimeter, dan graaf je zand af tot er niet meer dan 10 centimeter over is. Vaste planten gaan het best in het najaar de grond in.
5. Meubels, potten en licht. Dit is het deel dat je per seizoen kunt bijstellen, dus het hoeft niet in jaar één af te zijn.

Dat het geen plattegrond blijft

Een goed verdeelde tuin kan nog altijd kaal aanvoelen. Drie dingen helpen daar meer dan extra spullen. Licht op de plekken waar je het gebruikt: bij de deur, langs de route naar de schuur en laag bij de zitplek, niet één felle lamp op de gevel. Hoogte op één of twee plaatsen, met een boompje of een hoge plant, zodat je ergens onderdoor en langs kijkt in plaats van over een vlak heen. En weinig maar grotere potten in plaats van veel kleine, want kleine potten drogen snel uit en vragen in de zomer bijna dagelijks water.

Een paar situaties veranderen de verdeling echt. Met jonge kinderen heb je een aaneengesloten open stuk nodig in plaats van twee kleine; daar sneuvelt meestal de tweede zitplek. Werk je thuis en zit je ’s middags buiten, dan telt de schaduw rond het middaguur zwaarder dan de avondzon. Huur je, dan zijn alle keuzes die grondwerk of bebouwing vragen eerst een vraag aan de verhuurder, en is een indeling met potten, verplaatsbare bakken en losse paden verstandiger dan een vaste.

Checklist voordat je begint

• Lijst met gebruikswensen, met hoe vaak je ze gebruikt en wat elders kan.
• Tuin op schaal getekend met eigen gemeten maten, inclusief kraan, put, regenpijp en hoogteverschillen.
• Zon ingetekend op vier momenten, in de periode waarin je buiten zit.
• Vier zones met een eigen plek: zitten, lopen, opbergen, groen.
• Vrij gehouden routes van deur naar schuur, container, kraan en poort.
• Vastgelegd hoeveel grond onbestraat blijft en waar.
• Besloten wat je laat vallen en waarom.
• Vóór het graven: kabels en leidingen nagegaan en de gemeentelijke regels nagevraagd.