Badkamerverlichting: licht bij de spiegel en in de douche

Badkamerverlichting valt uiteen in twee vragen die je uit elkaar moet houden. De eerste is een inrichtingsvraag: waar moet het licht vandaan komen, zodat je je gezicht ziet en niet in je eigen schaduw staat? Die kun je zelf beantwoorden, en het antwoord is bijna altijd hetzelfde: bij de spiegel heb je licht van voren of van opzij nodig, niet alleen van boven. De tweede is een vakvraag: welk armatuur mag op welke plek in een natte ruimte hangen? Dat ligt vast in een norm, die niet vrij te lezen is, en het is werk voor een erkend installateur. Dit artikel helpt je met de eerste vraag, en helpt je de tweede goed te stellen.

Vier plekken, vier taken

Een badkamer heeft vaak één lamp aan het plafond. Dat ene lichtpunt moet dan vier verschillende dingen doen, en die vier vragen niet hetzelfde.

Je hoeft daar geen vier armaturen voor te hangen. Maar als je er maar één hebt, kies dan bewust welke taak die krijgt — en weet dat de spiegeltaak er niet bij zit.

Bij de spiegel: van voren, niet alleen van boven

Dit is de kern van het verschil tussen een badkamer waarin je jezelf goed ziet en een waarin je dat niet doet. Licht dat recht van boven komt, valt op je voorhoofd, je neusrug en je jukbeenderen, en laat de rest in schaduw: je oogkassen worden donker, onder je neus en onder je kin ontstaat een schaduwrand. Precies de plekken waar je naar kijkt als je je scheert of je gezicht verzorgt.

Licht dat van twee kanten op ongeveer gezichtshoogte komt, vult die schaduwen van weerskanten op. Dat werkt beter dan één fellere lamp boven de spiegel, want feller maakt de schaduw alleen harder. De Amerikaanse planningsrichtlijnen van de NKBA formuleren het als eis voor toegankelijkheid: taakverlichting bij de wastafel hoort naast de spiegel te zitten en op ooghoogte, met de lichtbron uit het zicht. Dat laatste telt: een onafgeschermde lamp op ooghoogte verblindt en maakt het beeld in de spiegel juist slechter.

De hoogte van de lampen volgt uit de hoogte van de spiegel, en die volgt uit de ooghoogte van wie hem gebruikt. Bepaal daarom eerst de spiegel en pas daarna de lampen; hoe je die hoogte uitrekent en aftapet, staat in hoe hoog hang je een badkamerspiegel?

Wat er in een natte ruimte mag hangen

Hier houdt het zelf beslissen op. In Nederland schrijft het Besluit bouwwerken leefomgeving voor dat een elektrische installatie voldoet aan NEN 1010; NEN zelf omschrijft dat het Bbl naar NEN 1010 verwijst als bepalingsmethode voor laagspanningsinstallaties. NEN 1010 sluit aan op de internationale reeks IEC 60364, en daarin bestaat een apart deel voor ruimten met een bad of douche: IEC 60364-7-701, in het Nederlands ‘Ruimte met een bad en of douche’.

Twee dingen uit dat deel zijn ook zonder de normtekst nuttig om te weten. Ten eerste geldt het zodra er een bad of douche vast op een plek is aangebracht. Ten tweede is het gebied waar het over gaat groter dan de meeste mensen denken: NEN beschrijft de begrenzing als de laagste afgewerkte vloer, een horizontaal vlak op 3 meter daarboven, een denkbeeldig verticaal vlak op 4 meter afstand van het vaste wateraftappunt van bad of douche, en het volume tot 6 centimeter diep in de omringende wanden, vloer en plafond. Een lamp aan de andere kant van een kleine badkamer valt daar dus gewoon binnen.

Binnen dat gebied werkt de norm met zones, met per zone eisen aan wat er mag hangen. Die normtekst is betaald materiaal en staat hier daarom niet; wij nemen ook geen zone-indeling over uit andere artikelen, omdat een fout daarin direct over veiligheid gaat. Wat je eruit meeneemt:

• Welke plek in welke zone valt en welk armatuur daar mag, bepaalt een erkend installateur, niet de verkoper en niet jij.
• Armaturen hebben een IP-aanduiding, die aangeeft hoe goed het armatuur is beschermd tegen het binnendringen van voorwerpen en van water. Dat is het gegeven waar de installateur naar vraagt; welke waarde op jouw plek nodig is, volgt uit de norm.
• Een vermelding als ‘geschikt voor de badkamer’ of ‘geschikt voor zone 2’ in een webshop is een mededeling van die verkoper over zijn eigen product. Daarmee is nog niet gezegd dat jouw opstelling klopt.
• Een spiegel of kastje met ingebouwde verlichting of verwarming is ook een elektrisch apparaat in een natte ruimte, met een aansluitpunt op de plek waar hij hangt.

Ter illustratie dat deze regels overal bestaan, maar per land anders zijn ingevuld: de Amerikaanse bouwregels waarnaar de NKBA verwijst, eisen dat armaturen in bad- en doucheruimten gemarkeerd zijn als geschikt voor vochtige of natte omstandigheden, en staan geen hangende armaturen toe binnen 914 millimeter horizontaal en 2438 millimeter verticaal vanaf de bovenkant van de badrand of de doucheopstap. Dat zijn Amerikaanse getallen; neem ze niet mee naar je Nederlandse badkamer. Ze laten wel zien waar het in elke regeling om draait: de afstand tot het water, en of het armatuur voor die omstandigheden gemaakt is.

Lichtkleur, hoeveelheid licht en dimmen

De hoeveelheid licht lees je af in lumen, niet in watt. Milieu Centraal zegt het kort: hoe meer lumen, hoe meer licht, en je vergelijkt op basis van het wattage van je oude gloei- of halogeenlamp hoeveel lumen je nodig hebt. Dat is nuttig als je een bestaande lamp vervangt: zoek op hoeveel watt het oude peertje was en gebruik dat als vertrekpunt.

Over lichtkleur schrijft Milieu Centraal dat de ledlampen in de winkel meestal 2700 kelvin zijn, vergelijkbaar met het sfeervolle licht van een gloeilamp; een lagere waarde geeft oranjer licht en meer sfeer, een hogere waarde helderder en iets blauwer licht dat dichter bij daglicht ligt. Milieu Centraal geeft daarbij geen aanbeveling per vertrek, en wij vullen dat niet in met een getal dat we niet kunnen onderbouwen. Wel een redactionele afweging die je zelf kunt toetsen: bij de spiegel beoordeel je kleuren — je huid, je make-up, of je je goed geschoren hebt — en voor de rest van de badkamer gaat het vooral om prettig licht. Koop daarom één lamp, zet hem op de plek waar hij komt en kijk een paar dagen, voordat je er zes bestelt. Gebruik in één ruimte wel dezelfde lichtkleur, anders valt het verschil juist op.

Wil je dimmen, let dan op de dimmer en niet alleen op de lamp. Milieu Centraal schrijft dat dimmers die voor hoog vermogen zijn ontworpen, zoals voor een gloeilamp, niet goed werken met ledlampen, en dat een dimmer die kleiner is dan 25 watt meestal wel werkt. Een bestaande dimmer uit een oudere installatie is dus een reële reden waarom nieuwe ledlampen flikkeren of brommen.

Schakelen: wat afzonderlijk aan moet kunnen

Het grootste comfortverschil zit niet in het aantal lampen maar in het aantal schakelaars. Drie dingen zijn de moeite waard om vooraf vast te leggen:

• Spiegellicht los van het plafondlicht. Dan kun je ’s ochtends alleen bij de spiegel fel licht hebben en ’s avonds alleen rustig licht.
• Een lage stand voor ’s nachts. Een gedimde stand of een apart laag lichtpunt scheelt dat je midden in de nacht vol licht aan moet doen. Bedenk wel dat het ook iets moet verlichten dat je dan nodig hebt: de vloer en de weg naar het toilet.
• De plek van de schakelaar. Binnen of buiten de deur, en op welke hoogte. Dat is een installatievraag, maar wat je zelf aangeeft is waar je hem wilt hebben als je met natte handen binnenkomt.

Leg deze keuzes vast voordat er getegeld of gestuct wordt. Daarna een lichtpunt of schakelaar verplaatsen betekent hakken in een afgewerkte wand.

Stopcontacten en spiegels met stroom

Een elektrische tandenborstel, een scheerapparaat, een föhn en een spiegel met verlichting of verwarming vragen allemaal stroom op een plek die je nu moet kiezen. Waar een aansluitpunt in een badkamer mag zitten, volgt uit dezelfde norm als hierboven en beoordeelt de installateur. Wat je wel zelf bepaalt, is waar je die apparaten gebruikt: naast de wastafel, in een kastje, of helemaal niet in de badkamer. Loop daarvoor je ochtendroutine een keer na en noteer wat waar in het stopcontact gaat. Hoe je dat voor het hele huis aanpakt, staat in stopcontacten plannen rond hoe je je huis gebruikt.

In een kleine badkamer

In een krappe badkamer is er zelden ruimte voor twee wandlampen naast de spiegel, en komt een spiegel met zijverlichting of een slanke balk eerder in aanmerking. Twee dingen helpen daarbij:

• Licht dat op een lichte wand of op een spiegel valt, komt terug de ruimte in; een donkere wand neemt het op. Een lichte wand tegenover het lichtpunt werkt dus mee.
• Minder armaturen betekent minder punten waar vocht en kalk zich verzamelen, en dat scheelt werk.

Hoe het lichtplan samenhangt met de rest van de indeling, staat in een kleine badkamer inrichten: begin bij de indeling. Wil je daarnaast dat het er rustig en verzorgd uitziet in plaats van alleen functioneel, dan hoort verlichting bij een groter geheel van kleur, materiaal en herhaling; dat staat in hotel chique in de badkamer zonder een hotelbudget.

Huur je, of blijft de installatie zoals hij is?

Zonder aan de installatie te komen kun je in een badkamer minder dan elders in huis. Wat meestal wel kan: de lamp in een bestaand armatuur vervangen door een ledlamp met dezelfde fitting, binnen het maximum dat op het armatuur staat, en de lichtkleur daarbij bewust kiezen. Wat installateurswerk is: een armatuur verplaatsen of toevoegen, een spiegel met verlichting aansluiten of een stopcontact bijplaatsen. Twijfel je of een ingreep daar ook onder valt, zoals het vervangen van een dimmer, leg die vraag dan voor in plaats van hem zelf te beantwoorden.

Huur je, overleg dan met de verhuurder voordat er iets aan de installatie verandert, en leg de afspraak schriftelijk vast. Een losse lamp met een snoer is in een badkamer geen tussenoplossing: de vraag of een armatuur op die plek mag hangen, hangt niet af van hoe het is aangesloten.

Wat je verzamelt voor de installateur

• Een plattegrond met bad, douche, wastafel, toilet en de deur, met maten.
• De plek van het vaste wateraftappunt van bad en douche, want daar wordt vanaf gemeten.
• Waar je de spiegel wilt, en op welke hoogte.
• De plekken waar je licht wilt, en wat je daar doet.
• Welke apparaten stroom nodig hebben, en waar je ze gebruikt.
• Of er een spiegel of kastje met verlichting of verwarming komt, met de productgegevens.
• Wat er nu aanwezig is: lichtpunten, schakelaars, stopcontacten en een eventuele dimmer.
• Of je huurt of eigenaar bent, en of het om een appartement gaat.

Vraag de installateur om bij het ontwerp te benoemen welke plekken binnen de normzones vallen en welke eisen daar gelden. Dan weet je voordat je armaturen uitzoekt, welke je überhaupt kunt kiezen.